Η Λήμνος ξεπρόβαλε κατά τη διάρκεια μιας φυσικής κοσμογονίας, πριν από εκατομμύρια χρόνια, μέσα από πύρινες γλώσσες φωτιάς προϊστορικών ηφαιστείων. Η ανθρώπινη παρουσία όμως μετρά περισσότερα από 6.000 χρόνια.
Το νησί βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του Β. Αιγαίου, σε ίση απόσταση από τον Ελλήσποντο και το Άγιο Όρος. Έχει πολυάριθμους κόλπους με ασφαλή αγκυροβόλια και στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, και υπήρξε το θαλάσσιο σταυροδρόμι στις μετακινήσεις από Βορρά προς Νότο και από Ανατολή προς Δύση. Τραγουδήθηκε από τον Όμηρο και είναι γνωστή από αρχαιοτάτων χρόνων για τον τεχνολογικό πολιτισμό της.
Ο Αργοναυτικός και ο Τρωικός κύκλος τονίζουν ανάγλυφα τη σημασία της, ενώ η καίρια γεωγραφική θέση της έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις διακυμάνσεις της ιστορικής μοίρας της.
Το όνομά της, που παρέμεινε αναλλοίωτο στους αιώνες, έχει ρίζα φοινικική και σημαίνει «λευκή». Καθώς είναι χθαμαλή (χαμηλή) και άδεντρη, από μακριά φαντάζει ασπριδερή/λευκή.
Σιντήις: από το όνομα των πρώτων κατοίκων της.
Υψιπύλεια: έτσι λεγόταν η θρυλική βασίλισσά της.
Αιθάλια, Πυρόεσσα και Vulcania: για την ηφαιστειώδη φύση της.
Δίπολις: ονομασία των κλασικών χρόνων, κατά τη διάρκεια των οποίων αναπτύχθηκαν η Μύρινα και η Ηφαιστεία.
- Ήφαιστος: ο πάτρωνας θεός
Έτσι, λοιπόν, ο Ήφαιστος, ο αρχιμεταλλουργός των Ολυμπίων θεών, θα στήσει το εργαστήρι του στη Λήμνο και θα γίνει ο πάτρωνας θεός της. Δεν θα μπορούσε, άλλωστε, να συμβεί διαφορετικά: το νησί έχει ηφαιστειογενή σύσταση εδάφους και απέχει ελάχιστα από τις πλουτοπαραγωγικές πηγές μεταλλείων του Εύξεινου Πόντου και της Μικράς Ασίας.
Σκοπός της Αργοναυτικής εκστρατείας ήταν η κατάκτηση ειδικών μεταλλουργικών γνώσεων, που οι κάτοχοί τους, τις κρατούσαν ως επτασφράγιστο μυστικό στη μακρινή Κολχίδα.
Η σύνδεση του σιδήρου με το όνομα των πρώτων κατοίκων της Λήμνου, των Σιντίων, που υποδέχτηκαν τον Ήφαιστο, είναι προφανής. Εξάλλου, σημερινά τοπωνύμια και ιδιαίτερα αυτό ενός μικρού νησιού Β.Δ. της Λήμνου, που ονομάζεται Σιδηρίτης ή Σεργίτσι, μαρτυρά του λόγου το αληθές.
Θεωρούνταν παιδιά (ή, κατά άλλους μελετητές, εγγόνια) του Ηφαίστου και της νύμφης Καβειρούς και λατρεύονταν στη Λήμνο ως θεοί της θάλασσας, της γονιμότητας και του αμπελιού. Παριστάνονταν ως καρκίνοι (καβούρια), οι δαγκάνες των οποίων συνδέθηκαν με τις λαβίδες του σιδηρουργού.
Καβείρια μυστήρια
Ήταν η λαμπρή ετήσια γιορτή προς τιμήν των Καβείρων, στο ομώνυμο ιερό των θεών, και είχε σχέση με την αναγέννηση της φύσης και τη γονιμότητα της γης. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, στο ιερό, που το θεωρούσαν «τρομερό» χώρο, ύστερα από καθαρμούς, γινόταν η μύηση των πιστών. Για εννιά ημέρες που διαρκούσε η γιορτή και μέχρι να φτάσει το πλοίο με την ιερή φλόγα από τη Δήλο, οι φωτιές και οι εστίες παρέμεναν σβηστές σε όλο το νησί. Η υποδοχή της φλόγας ήταν πανηγυρική, με δεήσεις και καθαγιασμούς, και η ζωή άλλαζε αμέσως ρυθμό. Οι τελετή αυτή αντλούσε στοιχεία από την πανάρχαια ιεροτελεστία της Πυρφορίας, κατά τη διάρκεια της οποίας «ξαναζωντάνευε» η ανακάλυψη της φωτιάς από τους Σίντιες. Οι μη μυημένοι απαγορευόταν να μπουν στο ιερό των Καβείρων και η ανυπακοή τιμωρούνταν με θάνατο. Η Ολυμπία, η μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, θεωρείται ένα από τα πιο διάσημα και ισχυρά μέλη των Καβείριων μυστηρίων.
Μέσα από μυθολογικά και ιστορικά κείμενα, προκύπτει το συμπέρασμα ότι ο αρχαίος κόσμος έδειχνε ζωηρό ενδιαφέρον για τη Λήμνο και τον προηγμένο πολιτισμό της. Μετά τους Σίντιες, κυριάρχησαν στο νησί οι Κάρες. Ύστερα ήρθαν οι Κρήτες, τους οποίους οι Λήμνιοι δέχθηκαν φιλικά. Θέλοντας να τους ευχαριστήσει για την ευγένεια και τη φιλοξενία τους, ο βασιλιάς των Κρητών, Ραδάμανθυς, τους έδωσε το Θόαντα, γιο του θεού Διόνυσου και της Αριάδνης, ο οποίος έγινε ο πρώτος βασιλιάς της Λήμνου. Γύρω στο 1200 π.Χ., εγκαταστάθηκαν στο νησί οι Μινύες, λαός εμπορικός και ναυτικός, από τη Θεσσαλία και τη Μαγνησία. Αργότερα, ο βασιλιάς της Ιωλκού, Κρηθέας, προκειμένου να χρησιμοποιήσει τη Λήμνο ως ενδιάμεσο σταθμό στα αποικιστικά του ταξίδια προς τη Μ. Ασία και τον Εύξεινο Πόντο, έδωσε για γυναίκα στο Θόαντα, την κόρη του Μύρινα.
Στα χρόνια της βασιλείας του Θόαντα, επικράτησε στο νησί γυναικοκρατούμενο καθεστώς, με επικεφαλής τη θυγατέρα του, την Υψιπύλη. Οι άντρες αντέδρασαν, όμως οι γυναίκες τούς παρέσυραν με δόλο, τους μέθυσαν, τους σκότωσαν και τους πέταξαν στη θάλασσα. Αργότερα, όταν οι Αργοναύτες, ταξιδεύοντας προς Κολχίδα, έκαναν ενδιάμεση στάση στη Λήμνο (έμειναν εκεί, τελικά, τρία χρόνια), τους υποδέχτηκαν θερμά και τους παντρεύτηκαν. Η Υψιπύλη πήρε για σύζυγο τον αρχηγό τους Ιάσονα και γέννησε απ’ αυτόν τον ομηρικό βασιλιά Εύνηο.
- Την εποχή του Τρωικού πολέμου
Οι Αχαιοί, πηγαίνοντας προς την Τροία, σταμάτησαν στο νησί και εγκατέλειψαν εκεί το Φιλοκτήτη, ο οποίος είχε δαγκωθεί από το φίδι του ναού της Θεάς Χρύσης και το πόδι του έβγαζε μια ανυπόφορη δυσοσμία. Τον ξαναπήραν ύστερα από δώδεκα χρόνια και τον πήγαν στην Τροία, γιατί, σύμφωνα με τους χρησμούς του μάντη Έλενου, μόνο με τα όπλα του (τα βέλη του Ηρακλή) θα μπορούσαν να την καταλάβουν. Είναι ο ήρωας που ενέπνευσε τους τρεις τραγικούς ποιητές μας - η τραγωδία «Φιλοκτήτης», του Σοφοκλή, σώζεται ακέραια μέχρι τις μέρες μας.
- Πολιόχνη: η αρχαιότερη πόλη της Ευρώπης
• Το καλοκαίρι του 1930, η Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών ανακάλυψε την προϊστορική πόλη Πολιόχνη, που θεωρείται η αρχαιότερη της Ευρώπης. Πρόκειται για έναν οικισμό που πέρασε από πολλές φάσεις αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής ανάπτυξης, σε μια χρονική περίοδο που διήρκεσε από το 5000 π.Χ. μέχρι το 1600 π.Χ., οπότε και καταστράφηκε, προφανώς, από γεωλογικά αίτια (ανύψωση της στάθμης του Αιγαίου κ.ά.).
Τα μεταλλικά αντικείμενα (μήτρες, καλούπια, μεταλλευτικές χοάνες, λίθινος σφυροπέλεκυς) που βρέθηκαν εκεί και που χρονολογούνται στις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ., αλλά και οι αποδείξεις ότι αυτά τα όπλα και εργαλεία κατασκευάζονταν επί τόπου, μαρτυρούν ότι η Λήμνος έγινε πολύ πρώιμα ένα σπουδαίο μεταλλουργικό κέντρο και διαδραμάτισε σημαντικότατο ρόλο στα πράγματα του Αιγαίου. Ο πλούτος που συγκέντρωσε από την κατεργασία και τη διακίνηση των μετάλλων και της τεχνογνωσίας της, καθρεφτίζεται στην υψηλής στάθμης αρχιτεκτονική και την πολεοδομία της Πολιόχνης.
Το πρώτο βουλευτήριο του κόσμου
Η Κοινοτική Αποθήκη και η Αίθουσα Συνελεύσεων (βουλευτήριο) που αποκάλυψε η αρχαιολογική σκαπάνη, αποδεικνύουν ότι η Λήμνος εισήγαγε πρώτη θεσμούς συλλογικής διακυβέρνησης στο Αιγαίο και στον κόσμο γενικότερα.
• Οι άλλοι 12 προϊστορικοί οικισμοί, ίχνη των οποίων βρέθηκαν στο νησί, η πόλη της Ηφαιστείας, το ιερό των Καβείρων, ο βυζαντινός Κότσινας, τα αρχαιολογικά ευρήματα των αρχαϊκών, κλασικών, ελληνιστικών, ρωμαϊκών και μεσαιωνικών χρόνων, και τα ερείπια μοναστηριών και μετοχίων της Αθωνικής πολιτείας, φανερώνουν έναν πολιτισμό συνολικής διάρκειας 6.000 περίπου ετών.
XPONOΛOΓIO
- Οι Πελασγοί, που ήταν συγγενείς των Τυρρηναίων και των Ετρούσκων της Ιταλίας, καταλαμβάνουν τη Λήμνο το 1000 π.Χ. Το 511 π.Χ., το νησί πέφτει στην κατοχή των Περσών.
- Το 510 έως το 509 π.Χ., περνάει στην κυριαρχία των Αθηναίων του Μιλτιάδη και μεταβάλλεται σε κληρουχία της Αθήνας.
- Κατά την περίοδο των περσικών πολέμων, οι Πέρσες κυριεύουν για δεύτερη φορά τη Λήμνο, αλλά το 479 π.Χ., ο Αθηναϊκός στόλος τους διώχνει από το νησί.
- Επί κυριαρχίας των Μακεδόνων, την κατακτά ο Φίλιππος, το 353 π.Χ., αλλά την ξαναδίνει στους Αθηναίους.
- Στα χρόνια της Ρωμαϊκής κυριαρχίας, το νησί κατακτάται από τους Ρωμαίους, το 166 π.Χ.
- Στα βυζαντινά χρόνια υπάγεται διοικητικά στο «Θέμα» του Αιγαίου πελάγους και αποτελεί ιδιαίτερη επισκοπή - ως πρώτος επίσκοπός της μνημονεύεται ο Στρατήγιος, που μετείχε στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας.
- Το 267 έως το 269 μ.Χ., το νησί υφίσταται τις καταστροφικές επιδρομές των Γότθων και των Ερούλων.
- Το 900 μ.Χ., η Λήμνος λεηλατείται από τον περιβόητο αρνησίθρησκο πειρατή Λέοντα Τριπολίτη (Ελ-Ζουράφα).
- Το 924 μ.Χ., ο βυζαντινός ναύαρχος Ιωάννης Ραδινός κατατροπώνει το στόλο των πειρατών και απαλλάσσει τη Λήμνο, αλλά και τα υπόλοιπα Αιγαιοπελαγίτικα νησιά, από τους Σαρακηνούς.
- Το 1207 μ.Χ., περνάει στην εξουσία της επιφανέστατης ενετικής οικογένειας του Φιλοκάλου Ναβιγκαγιόζι, υπό τις διαταγές του δόγη της Βενετίας Βαλδουίνου και των διαδόχων του. Η κυριαρχία των Ναβιγκαγιόζι διαρκεί 70 χρόνια.
- Μεσολαβούν πολλές περιπέτειες και το νησί πέφτει στα χέρια των Γενουατών Γατελούζων, οι οποίοι δεσπόζουν από το 1355 στη γειτονική Λέσβο.
- Ύστερα από έναν αιώνα, το 1460, οι Οθωμανοί, αφού τακτοποιούν και ισχυροποιούν τις θέσεις τους στην Ηπειρωτική χώρα και τα Βαλκάνια, στρέφουν τις βλέψεις τους προς τα νησιά. Καταλαμβάνουν τη Λήμνο και την παραχωρούν, μαζί με την Ίμβρο, στο δεσπότη Δημήτριο Παλαιολόγο, ο οποίος αναγνωρίζει την επικυριαρχία τους.
- Το 1464, ο Βενετός Ιάκωβος Λορεδάνος κατακτά και παραμένει στο νησί μέχρι τον Ιανουάριο του 1479, οπότε, ύστερα από συνθήκη, η Λήμνος παραχωρείται στους Οθωμανούς.
- Προηγουμένως, το 1478, ο Σουλεϊμάν Πασάς πολιορκεί το κάστρο του Κότσινα. Με την ηρωική δράση της, η Μαρούλα, η κόρη του σκοτωμένου φρούραρχου, απομακρύνει τους Οθωμανούς από το νησί, γίνεται θρύλος και ονομάζεται «ένοπλη Παλλάδα» και «Ζαν ντ’ Αρκ της Λήμνου».
- Στη διάρκεια της μακραίωνης κυριαρχίας των Οθωμανών, το νησί υφίσταται τις ολέθριες συνέπειες όχι μόνο του νέου βενετοτουρκικού πολέμου, από το 1684 έως το 1699, αλλά και του ρωσοτουρκικού, από το 1768 έως το 1774 και από το 1787 έως το 1792. Για σύντομο μόνο διάστημα, κατακτούν το νησί οι Βενετοί.
- Κατά τον πρώτο ρωσοτουρκικό πόλεμο, το 1770 συγκεκριμένα, εμφανίζεται στη Λήμνο ο ρωσικός στόλος, υπό τον Αλέξιο Ορλόφ, και αρχίζει να πολιορκεί το κάστρο, όπου είναι κλεισμένος ο τουρκικός πληθυσμός της πρωτεύουσας. Η πολιορκία, από ξηρά και θάλασσα, διαρκεί τρεις μήνες.
- Είναι έτοιμη η παράδοση του κάστρου, με συνθήκη, όταν ξαφνικά αποβιβάζονται στο νησί 3.000 Τούρκοι, υπό τον Καπουδάν πασά Χασάν Τζεζαερλί, τρέπουν σε φυγή τους Ρώσους και, αμέσως μετά, προβαίνουν σε βιαιότητες εις βάρος του ελληνικού πληθυσμού. Απαγχονίζεται ο επίσκοπος Λήμνου Ιωακείμ ο Χίος και θανατώνονται πολλοί πρόκριτοι.
- Με την έναρξη του Α΄ Βαλκανικού πολέμου, τον Οκτώβριο του 1912, το νησί, που έχει σημαίνουσα γεωγραφική θέση, απελευθερώνεται από τον αρχηγό του ελληνικού στόλου, το ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη.
- Ο κόλπος του Μούδρου γίνεται ορμητήριο του στόλου και με τη θρυλική ναυαρχίδα «Αβέρωφ», ελευθερώνονται ένα ένα τα νησιά του Αιγαίου.
- Ο Μούδρος συνδέεται με την πρώτη πολεμική αεροναυτική ενέργεια στα παγκόσμια χρονικά. Από τα νερά αυτά αποθαλασσώνεται, στις 24 Ιανουαρίου 1913, το υδροπλάνο «Ναυτίλος», με αξιωματικούς τους γενναίους Μουτούση και Μωραϊτίνη, που χαρτογραφούν και βομβαρδίζουν τον τουρκικό στόλο στο ναύσταθμο του Ναγαρά.
- Κατά τη διάρκεια του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου, 250 αγγλογαλλικά πολεμικά πλοία ναυλοχούν στη θάλασσα του Μούδρου και από εκεί αρχίζουν πολύμηνη εκστρατεία κατά της Καλλίπολης, προκειμένου να ανακουφίσουν τους Ρώσους, που έχουν υποστεί σοβαρά πλήγματα από τους Γερμανούς.
- Γνωστή η ανακωχή του Μούδρου, που υπογράφεται τον Οκτώβριο του 1918 από τους συμμάχους και την ηττημένη Τουρκία. Το τέλος του πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου έχει σημάνει.
- Τον Απρίλιο του 1941, το νησί καταλαμβάνεται από τους Γερμανούς και μένει υπό την κατοχή τους έως τον Οκτώβριο του 1944.