Μάρτυρες της πολιτιστικής υπόστασης της Λήμνου, είναι οι αρχιτεκτονικοί «θησαυροί» της: από τα πέτρινα αρχοντικά στον Ρωμαίικο Γιαλό και τις τόσο επιβλητικές όσο και ιδιότυπες εκκλησίες, μέχρι τα απέριττα μαντριά της, όλα αποτελούν «αποστάγματα» λαϊκής αρχιτεκτονικής σοφίας, τόσο παλιάς όσο η Πολιόχνη. Ας τους δούμε, όμως, επί μέρους:
• Το λημνιακό παραδοσιακό σπίτι, το καλύβι, διακρίνεται όχι μόνο για την απλότητα και τη σωστή μελέτη στη διαμόρφωση των χώρων του, αλλά και για το αρμονικό «δέσιμό» του με το φυσικό περιβάλλον. Διαθέτει, ως επί το πλείστον, έναν όροφο και τζάκι, που είναι η γωνιά για το μαγείρεμα. Εξέλιξη αυτού του καλυβιού, είναι το διώροφο κτίσμα (κατώι, ως βοηθητικός χώρος, και ανώι, ως σπίτι) με εξωτερική πέτρινη σκάλα. Τα περισσότερα είναι πετρόχτιστα και, από κάποια εποχή και μετά, με κεραμίδια, κάτι που χαρίζει στο νησί μεγάλη γραφικότητα.
• Τα ξωκλήσια, που ξεπερνούν στον αριθμό τα τετρακόσια και βρίσκονται διάσπαρτα, σαν αγριολούλουδα, στο νησί.
• Tα αλώνια, αλλά και οι ανεμόμυλοι, που ανθίστανται πεισματικά στο χρόνο και υψώνουν το ανάστημά τους, σε μια προσπάθεια να κρατήσουν ζωντανές τις παλιές καλές εποχές.
• Τα γεφύρια, οι περιστεριώνες, τα ηρώα, τα λιθόγλυπτα, τα πηγάδια, οι κρήνες, φέρουν ανεξίτηλα το στίγμα της αρχιτεκτονικής και της ιδιαιτερότητας αυτού του τόπου.
Οι μάντρες της Λήμνου
Οι πετρόχτιστες, καλά δομημένες και στεγασμένες μάντρες (ή μαντριά) είναι, στην πλειονότητά τους, μεγάλα και απαράμιλλης αρχιτεκτονικής αξίας συγκροτήματα. Βρίσκονται χτισμένες διάσπαρτα σ’ ολόκληρο το νησί, με προσανατολισμό τέτοιο, που να προστατεύουν από το βοριά και να εξυπηρετούν συγκεκριμένες ανάγκες. Πρόκειται για ενός χώρου κτίσματα, που αρχικά κατασκευάστηκαν για να στεγάζουν τους ανθρώπους και, στη συνέχεια, τα ζώα και τους καρπούς της γης. Έχουν χωμάτινο δάπεδο, ξύλινες στέγες, μικρή πόρτα εισόδου, παρόμοιο νότιο παράθυρο και μια πέτρινη, ελάχιστα υπερυψωμένη, πεζούλα, που παλιά χρησίμευε σαν κρεβάτι του βοσκού. Εντυπωσιακή ήταν η έμφυτη αίσθηση αρμονίας των σχημάτων που ενέπνεε τους τεχνίτες, οι οποίοι τις έχτιζαν πάνω στο χώμα «ακολουθώντας» τις εκάστοτε κλίσεις του εδάφους με μια απίστευτη «πλαστικότητα». Αυτή η άγνωστη -και συχνά αγνοημένη- αρχιτεκτονική, περικλείει στο σύνολό τους τα αποτυπώματα ενός αρχέγονου λαϊκού πολιτισμού.